Health literature, stories and issues

 कपासको तार, मेरो तार ।  संगीतप्रेमीलाई गितारको तार टेलिकमलाई  टेलिफोनमा तार बिजुलीलाई घरपिच्छे तार मोबाइललाई चार्ज गर्ने तार जहाँसुकै त छ तारैतार । मुटु चलाउन पेसमेकरको तार मुटुका बन्द नशा खोल्न धातुको तार मुटु चिकित्सकलाई  वरदान हो तार अद्भुत छ यो तार भन्ने जिनिस । धन्यवाद छ तार आविस्कार गर्नेलाई करोडौंका मुटु जोगाएको छ यसले ।  म पनि तार खेलाउने प्रयासमा छु  कपासबाट बत्ती कात्दै आफ्नै तारको जोहो गर्दै छु मुटुका नशा खोल्ने सिको गर्दै छु । असली तार छुन त त्याग चाहिन्छ । भाग्य चाहिन्छ, हिम्मत चाहिन्छ । तार मिले सबै सुमधुर छ जीवन साथीसँगको तार, इष्टमित्रसँगको तार जागिरमा सरकारसँग तार , जीवनमा परमात्मासँगको तार तार सबैको दिमागमा पनि हुन्छ रे धन्न दिमागको तार भने सग्लै छ । मजबुत छ बलियो छ । उहि तार माहिमागान ।

अस्ति कहिले हो अस्पतालमा घुम्दै थिए एक जना बडो समाजसेवी र गुणवान बन्दै र भन्दै दीन दुखी र गरिबको आँसु पुछ्ने मसिहा बन्दै  हेर्दा निकै भलाद्मी देखिन्थे चस्मा र कोटले हरेक लाइन मिच्दै हिँड्थे ठाँटबाटले ओ पि डिको लाइन, फार्मेसीको लाइन, प्रशासनको लाइन । अपांग , बृद्द, बेसाहरा भन्दै साहारा दिन खोज्ने ध्येय भने  आफ्नो पनि बिमाबाट औषधी लेखाउने  । हिजो कता हो भिडियो एक्स रे वर पर घुम्दै थिए  भ्रुणहत्या गर्नु पाप हो भन्दै कुर्लँदै थिए   लिङ्ग पहिचान अपराध हो भन्दै उर्लँदै थिए भ्रुणलिङ्गको भेद भन्ने चिकित्सकलाई चुट्नुपर्छ भन्दै मच्चिने भलादमी बन्दै थिए । आज पुन:  अस्पताल परिसरमा देख्छु  एउटी लजालु अबोध कन्याको साथमा । नजिक आएर सानो स्वरमा साउती गर्छन् " डाक्साप डाक्साप ..... .........." १६ वर्षे जवानीमा १४ हप्ताको वयस्क भ्रुण भलादमीपनको राप र तापमा फुटवलजस्तै खेल्न आतुर त्यो  निर्दोष भ्रुण भलादमीपनको आहालमा तुहाइन खोजिँदै छ । हिजोका लिङ्गभेद खोल्ने पापी  चिकित्सकलाई  आफ्नो इज्जतको उद्दार गर्न गुणवान बनाइँदै  छ...

किशोरीको कैलालीदेखि वीर अस्पतालसम्म्को यात्रा । मनुष्यको जीवन सबैको एउटै हुँदैन । तर जिवनको मूल्य मान्यता र विचार प्रणालीले सिङ्गो समाजलाई दर्शाउने गर्छ । समाज कसरी सन्चालन हुन्छ भन्ने कुरा समाजको विचार प्रणालीमा निकै निर्भर गर्छ । अझै सूक्ष्म रुपमा केलाउने हो भने व्यक्तिको स्थापित बानी व्यहोरामा समस्त समाजको आधारशीला तयार हुन्छ । व्यापारी युगमा लोककल्याणकारी भावनाले ओतप्रोत समाजको कल्पना गर्न सकिन्छ त ?  कैलालीको दुर्गम वस्तीबाट एउटी किशोरीलाई ज्वरोले गर्दा उनकी आमाले अस्पतालहरु देखाउँदै हिड्छिन् । सो क्रममा उनको रोग त पत्ता लाग्दैन । तर पैसा भने १ लाख जति सकिन्छ । मजदुरी गरेर कमाएको पैसा केही दिनमै उपचार खर्चमा सकिन्छ। कैलालीमा सबै उपचार गर्न नसकिने भएपछि काठमाडौ आएका रहेछन् । उनकी आमाले त्यसको लागी एक महिनासम्म चन्दा उठाएर बल्ल वीर अस्पतालमा आउने क्षमता बनेको रहेछ । जुन कुरा अलि मन बिझ्ने कुरा हो । देशको कुनै एउटा स्वास्थ्य संस्था जहाँ विशेष उपचारका लागि प्रेषण गरिएका विपन्न बिरामीलाई  पैसाको आवस्यकता नपर्ने हुन किन नसकेको होला त ? हाम्रो समाजले त्यो मजबुत स्वास्थ्य विमा...

किशोरीको कैलालीदेखि वीर अस्पतालसम्म्को यात्रा । मनुष्यको जीवन सबैको एउटै हुँदैन । तर जिवनको मूल्य मान्यता र विचार प्रणालीले सिङ्गो समाजलाई दर्शाउने गर्छ । समाज कसरी सन्चालन हुन्छ भन्ने कुरा समाजको विचार प्रणालीमा निकै निर्भर गर्छ । अझै सूक्ष्म रुपमा केलाउने हो भने व्यक्तिको स्थापित बानी व्यहोरामा समस्त समाजको आधारशीला तयार हुन्छ । व्यापारी युगमा लोककल्याणकारी भावनाले ओतप्रोत समाजको कल्पना गर्न सकिन्छ त ?  कैलालीको दुर्गम वस्तीबाट एउटी किशोरीलाई ज्वरोले गर्दा उनकी आमाले अस्पतालहरु देखाउँदै हिड्छिन् । सो क्रममा उनको रोग त पत्ता लाग्दैन । तर पैसा भने १ लाख जति सकिन्छ । मजदुरी गरेर कमाएको पैसा केही दिनमै उपचार खर्चमा सकिन्छ। कैलालीमा सबै उपचार गर्न नसकिने भएपछि काठमाडौ आएका रहेछन् । उनकी आमाले त्यसको लागी एक महिनासम्म चन्दा उठाएर बल्ल वीर अस्पतालमा आउने क्षमता बनेको रहेछ । जुन कुरा अलि मन बिझ्ने कुरा हो । देशको कुनै एउटा स्वास्थ्य संस्था जहाँ विशेष उपचारका लागि प्रेषण गरिएका विपन्न बिरामीलाई  पैसाको आवस्यकता नपर्ने हुन किन नसकेको होला त ? हाम्रो समाजले त्यो मजबुत स्वास्थ्य विमा...

लाइब्ररीमा प्रिय साथी र मेरो रुमानी उडान । । बिशेष रुपमा शान्त बातावरण । तर कहिलेकसो खस्याकखुसुक आवाज । मान्छेहरुको साउती गरेको आवाज । किताबहरुको घर । टेबुल र कुर्सीको लाम्बद्ध सजावट । उत्तरी भित्तामा घडी । दक्षिणको भित्तामा कुनै वैज्ञानिकको फोटो । पूर्वको भित्तामा गौतम बुद्धको तस्विर । दराजहरुमा राखिएका पुस्तकहरु । सबै पुस्तकमा कोडिङ । केही पुस्तकहरु टेबुलमा । प्रवेश गेटमा छाते टोपी लगाएका कर्मचारी आज मोबाइलको स्क्रिनमा ब्यस्त हुँदै रमाउदै हाँस्दै छन् । कहिलेकसो घुरेको पनि भेटिन्छ । यो सबै एउटा पुस्तकालयको विवरण हो । पुस्तकालयमा टहल्न पर्‍यो भनेर म त्यो बातावरणमा प्रवेश गर्छु । । मसँग धेरै दिनका प्रश्नहरुको लिस्ट छ । हरेक दिन प्रश्नहरु जन्मिन्छन् । कहाँ बाट पो सुरु गर्ने हो । कुन महत्वपूर्ण प्रश्नबाट गर्ने हो ! ! उत्तर त खोज्नुपर्‍यो भनेर दुईवटा किताब निकाल्छु । टेबुलमा तेर्स्याउँछु । पल्टाउने आँट बटुल्छु । कत्ति मोटाएको किताब रहेछ ! ! तर पल्टाउँछु म आत्मबिश्वास बटुलेर । केही बेर “टेबल अफ कन्टेन्ट्स” हेर्छु । एउटा “टपिक” पढ्न थाल्छु । पहिले कता कता पढे जस्तो लाग्ने । तर सोच्दा केही...

मुटुमा तार पुर्याउने मूर्ख डाक्टर । ( स्पन्दनको पनि अनुभुती नहुने मुटु जब धड्किन थाल्छ, किन हो मलाई इतिहास खोतल्न मन लाग्छ ) एक जना ६७ वर्षिय बाजे हिँड्ने बेलामा छाती दुख्ने र असहज हुने भन्दै ओ पि डि कक्षमा आउँछन् । उनी टुसुक्क कुर्सिमा बस्छन्। उनी जिन्दगीमै अस्पताल आफ्नो लागि पाइला टेकेको पहिलो पटक भनेर सुनाउँछन् । उनलाई केही जाँचहरु गरेर मुटुको नसाहरु हेर्न पर्ने भनेर कुरा बुझाउँछु । कोरोनरी एन्जिओग्राफी( coronary angiography) को प्रक्रिया विस्तारमा भन्छु ।  उनले ध्यान दिएर सुन्छन् । र एकाएक सपाट भन्छन् " पहिले को त्यस्तो वीर डाक्टर जन्मेको रहेछ , मुटुमै तार पुर्याइदिने ?"  म पनि एक क्षण सम्झिने प्रयास गर्छु ।  मलाई इतिहासको गर्भमा पुग्न मन हुन्छ । सन्  १९२९ तिरको कुरा हो । जर्मनीमा हिटलरको उदय सुरुवात हुँदै थियो । समयले चरम बेरोजगारीको निहुँले आजसम्मको इतिहासकै एक खलपात्रको उदय रोजिसकेको थियो । हिटलरको नरसंहार एउटा दुषित विचार , घृणा र असहिष्णुताको परिणाम थियो । तर  सोही समयमा एक जना चिकित्सक बर्लिन नजिकैको अस्पतालको करिडरमा सोचमग्न हुँदै हिंड्छन् । उनी म...

रेजिडेन्सीका दुर्लभ कर्णप्रिय शब्दहरु । औपचारिक विद्यार्थी हुनु एउटा स्वर्णिम समय हो । त्यो समयमा अध्ययन र ज्ञान आर्जन गर्ने बाहेक अरु उद्देश्य खासै हुँदैन । आधा उमेर नै औपचारिक शिक्षामा व्यतित गर्नुपर्ने मेडिकल शिक्षामा त्यो उर्वर उमेरको लगानीको  प्रतिफल भने उहि आत्मसन्तुष्टि मात्रै त होला ।   नेपालमा मेडिकल शिक्षा सुधारका अनेक पक्षहरु छन् । त्यसमा शिक्षाको  गुणस्तर मापन गर्ने संयन्त्र पारदर्शी हुनु निकै आवस्यक देखिन्छ। न्यूनतम ज्ञान र सिपको अपेक्षा व्यक्तिले गरोस् या नगरोस् , त्यो शिक्षाग्रहण हेतुले बिताएका अमूल्य उमेरले अवस्य गर्छ । समय समयमा रेजिडेन्ट चिकित्सकहरुले न्यूनतम पारिश्रमिक , ड्युटी  गर्ने वैज्ञानिक  समयको आवाज र आवासको लागि आन्दोलन गरिरहनुपर्छ भने ती रेजिडेन्ट चिकित्सकहरुको मनमा कति धेरै आन्दोलनहरु हुन्छन् होला । कहिले बिरामीका पीडाले आन्दोलित गर्छ । कहिले रोग निदान नभएर आन्दोलित हुन्छ । बेला बेलामा सिनियर चिकित्सकहरुले  रेजिडेन्टमाथि गरिने मनोवैज्ञानिक हिंशाहरु पनि बाहिरिने गरेका छन् । जुन मानवीय दृष्टिकोणले पनि मुनासिव हुँदैन ।...